Karl Schwesig

Düsseldorf, Niemcy 1898 – 1955
Karl Schwesig, artysta z kręgów Johanny Ey, członek Das Junge Rheinland, twórca Rheinischen Sezession i düsseldorfskiego odziału ASSO znany jest przede wszystkim jako animator życia artystycznego regionu Zagłębia Ruhry. Był również ofiarą i świadkiem nazistowskich zbrodni już przed II wojną światową. Jego pamiętnik z katowni SA, Schlegelkeller to świadectwo brutalnych prześladowań środowisk antyfaszystowskich, intelektualistów i mniejszości po dojściu Hitlera do władzy w 1933 roku.

Karl Schwesig urodził się 18 czerwca 1898 roku w Geisenkirchen, niewielkim mieście w  Zagłębiu Ruhry w robotniczej rodzinie. Ze względu na skromne warunki bytowe i niedożywienie jako dziecko zachorował na krzywicę, z konsekwencjami której zmagał się przez całe życie. Niski wzrost oraz mierna kondycja fizyczna uratowały go jednak przed śmiercią w czasie I wojny światowej, kiedy to zamiast na front, został oddelegowany na służbę wojskową w biurze pobliskiej kopalni. Po zakończeniu trzyletniej służby, już w 1918 roku, rozpoczął naukę na Akademii Sztuk Pięknych w Düsseldorfie – mieście, z którym ostatecznie zwiąże swoją karierę artystyczną i polityczną.

Matka Jajo i jej düsseldorfska awangarda

Düsseldorfska akademia okazuje się dla Schwesiga wyjątkowo niegościnna – po dwóch latach porzuca naukę na konserwatywnej uczelni i związuje się z kręgami  Johanny Ey, znanej jako później jako „najczęściej portretowana kobieta w międzywojennych Niemczech”. Ey, zwana pieszczotliwie Mutter Ey (Matką Jajo), otworzyła w 1907 roku w pobliżu Akademii piekarnio-kawiarnię, która szybko stała się miejscem studenckich spotkań i kolebką lokalnych awangardzistów. Ci, zważywszy na trudną sytuację finansową rachunki za posiłki mogli regulować za pomocą dzieł sztuki. Już w latach 20., dysponując pokaźną kolekcją progresywnych dzieł, Ey staje się legendą lokalnego świata sztuki i prasy. Realnie animuje scenę artystyczną Düsseldorfu – jest szanowana do tego stopnia, że mając problemy lokalowe otrzymuje od miasta nowy, bezczynszowy lokal w budynku dawnej poczty, w którym prężnie prowadzi swoją galerię aż do 1934 roku. Artyści, którymi opiekuje się Ey, w 1919 roku zrzeszają się w Das Junge Rheinland (Młodej Nadrenii) – grupie, która w latach swojej największej popularności przyciągnie do siebie ponad 400 osób z dziedziny poezji, teatru, architektury i sztuk pięknych. Spośród Młodych Nadreńczyków można wymienić chociażby Maxa Ernsta, Otto Dixa, Wilhelma Kreisa, Adolfa Uzarskiego, Martę Worringer czy Arno Brekera https://www.kunstpalast.de/en/museum-3/Exhibitions/current-2/too-good-to-be-true.↩︎. W ramach działań grupy wydawano pismo, które miało promować nowe nurty w sztuce oraz umożliwiać kontakty pomiędzy innymi środowiskami artystycznymi Europy. Stylistycznie, grupa opierała się przede wszystkim na odmowie tworzenia sztuki akademickiej; Młodzi Nadreńczycy byli zgodni co do jednego – sztuka po I wojnie światowej musi się zmienić, ponieważ kanon znany ze szkół sztuk pięknych nijak nie przystaje do współczesnego życia. Pod koniec lat 20. Das Junge Rheinland wraz z innymi grupami środowiska twórczego Düsseldorfu jednoczą się w Rheinischen Sezession (Nadreńskiej secesji) tworząc bardzo szeroki i zróżnicowany front progresywnej sztuki. Jednak wydarzenia pierwszej połowy lat 30. (w tym przede wszystkim, upadek Republiki Weimarskiej i dojście Hitlera do władzy) radykalnie ukróciły działalność lokalnego środowiska twórczego. W 1933 roku, Das Junge Rheinland została zdelegalizowana przez nazistowską władzę jako matecznik sztuki zdegenerowanej, choć część jej byłych członków i członkiń, którzy okazali sympatię dla nowej władzy, stało się artystami akceptowanymi w III Rzeszy. Sama Rheinischen Sezession zostaje rozwiązana dekretem z 1938 roku, jako organizacja nosząca w sobie resztki „degeneracji” czasów Johanny Ey. Twórcy i twórczynie, uznani za „zdegenerowanych”, dzieląc los innych progresywnych środowisk twórczych ówczesnych Niemczech otrzymują zakaz działalności artystycznej. Natomiast ich dzieła sztuki są odbierane ich autorom bądź kolekcjonerom – część twórczości zostanie zniszczona w pokazowych spektaklach władzy, inna natomiast – drogo sprzedana.

Lewe skrzydło

Jednak w 1921 roku, Schwesig związując swoją przyszłość z Mutter Ey, oprócz awangardowych form pragnie równie awangardowej treści – jest zdeklarowanym komunistą i przeciwnikiem wojny. Wraz z Peterem Ludwigsem i Gertem Heinrichem Wollheimem – malarzami zapoznanymi jeszcze w Akademii, w 1924 roku zakładają „Die Peitsche”, lewicowy magazyn satyryczno-polityczny. W nim, podobnie innym inicjatywom tego rodzaju w Weimarze, za pomocą satyry wypowiadają się na temat postępującego militaryzmu, rozwarstwienia społecznego i obłudy mieszczaństwa. W tym samym roku, grupa przyjaciół bierze udział w dwóch wystawach o wyraźnie prospołecznym charakterze – „Der Kampf” w düsseldorfskim Kunsthalle oraz „Der Ersten Allgemeinen Kunstausstellung” w Moskwie, wraz z m.in. Käthe Kollwitz i Otto Dixem. Przepustką do kariery jest oczywiście znajomość z Johanną Ey.

W 1929 roku, na fali popularności, jaką zyskuje berlińskie ASSO (Assoziation revolutionärer bildender Künstler), czyli Stowarzyszenie Rewolucyjnych Artystów Wizualnych, Schwesig wraz z Ludwigsem, Wollheimem i innymi lewicującymi artystami i intelektualistami z Düsseldorfu, zakładają lokalny oddział związku. W łonie nadreńskiego ASSO zawiązują się inicjatywy takie, jak m.in. agitacyjno-propagandowy teatr rewolucyjny Nordwest-ran pod kierownictwem Wolfganga Langhoffa. Na deskach Nordwest-ran debiutuje m.in. afro-niemiecki aktor-amator Hilarius Gilges, znany również jako wyjątkowo skuteczny agitator.

W 1933 roku, wraz z przejęciem władzy przez NSDAP i upadkiem Republiki Weimarskiej, düsseldorfskie środowisko lewicowych intelektualistów i artystów staje się celem inwigilacji, a później zmasowanych ataków ze strony nowej władzy. W szczególności Schwesig, jako jawny przeciwnik nazizmu i animator kultury lewicowej w mieście, który dodatkowo zaangażował się w pomoc prześladowanym po wydarzeniach wokół podpalenia Reichstagu, został jednym z priorytetowych wrogów III Rzeszy w mieście. Już 11 lipca 1933 roku zostaje aresztowany przez Oddziały Szturmowe NSDAP (SA). Przez kilka dni jest poddawany ciągłym torturom jako osoba oskarżona o zdradę stanu i przygotowywanie oporu przeciwko nazistom, później zostaje osadzony w więzieniu w Wuppertalu. Innych członków düsseldorfskiego środowiska ASSO również  dosięgły represje – aresztowano m.in. Langhoffa i Hannsa Kralika, natomiast ciemnoskórego Hilariusa Gilgesa brutalnie zamordowano. Przyjaciel Schwesiga, Peter Ludwigs, choć stale inwigilowany przez Gestapo, zorganizował wraz z Otto Pankokiem w Düsseldorfie krąg artystów antyfaszystowskich działających w ruchu oporu oraz organizujących pomoc materialną dla artystów i uwięzionych lewicowców. Większości z koła düsseldorskiego udało się zbiec z III Rzeszy i przeżyć wojnę. Tego szczęścia nie miał m.in. związany ze Szczecinem Julo Levin, ekspresjonista żydowskiego pochodzenia, który zginął w KL Auschwitz.

Piękna opowieść o okrucieństwie, czyli Schlegelkeller 

Z braku dowodów Schwesiga zwolniono w listopadzie 1934 roku, po szesnastu miesiącach więzienia, lecz wciąż pozostawał pod stałym nadzorem policji jako osoba niesprzyjająca nazizmowi. Już wówczas rozpoczął pracę nad pamiętnikiem z więzienia. Wiosną 1935 udaje mu się uciec do Belgii, gdzie otrzymuje azyl polityczny. Tutaj może kontynuować pracę nad swoim dziełem życia – pamiętnik przeobraża się w bogato ilustrowane świadectwo przeciwko III Rzeszy. Cykl Schlegelkeller (na który złożyły się wspomnienia oraz około 50 rysunków tuszem sugestywnie przedstawiające brutalność SA używaną wobec przeciwników politycznych i mniejszości) Schwesig ukończył w 1936 roku, doskonale zdając sobie sprawę z siły, jaką ma jego praca. Co więcej, zilustrowanie wspomnień było wykonaniem cynicznego polecenia, jakie wydał artyście jeden z oficerów SA:

Przyjrzyj się temu dobrze, abyś mógł później namalować piękną opowieść o okrucieństwie Oryg. „Sieh dir das genau an, damit du später mal ein schönes greuelmärchen malen kannst”, cyt. za: K. Schwesig, Schlegelkeller, Düsseldorf 1983, s. 146.↩︎.

Aby spisane i zilustrowane wspomnienia odegrały swoją rolę, muszą zostać wystawione – mają być przestrogą przed pobłażliwym traktowaniem Hitlera przez ówczesną Europę. Ostatecznie przed wojną cykl Schlegelkeller udaje się wystawić trzykrotnie – w 1936 roku w Brukseli i Amsterdamie, w 1937 roku w Moskwie. W 1939 roku pojawia się propozycja, aby część cyklu przedrukował amerykański magazyn „TIME” – jako dobitne świadectwo nazistowskich zbrodni jeszcze przed Holocaustem – jednak z niewiadomych przyczyn wydawnictwo odmówiło jego publikacji.

W 1940 roku, wraz z wkroczeniem wojsk Hitlera do Belgii, Schwesig zostaje pojmany, wywieziony na południe Francji i przetrzymywany w tamtejszych obozach. Trzy lata później wraca do Rzeszy pod eskortą Gestapo, gdzie dalej jest internowany. Zostaje zwolniony w 1945 roku, krótko przed kapitulacją III Rzeszy. Ostatnią dekadę życia spędza w ukochanym Düsseldorfie, biorąc udział w odbudowywaniu życia kulturalnego po katastrofie II wojny światowej. Kilkukrotnie w swojej pracy twórczej powraca do motywów wspomnień z internowania i nazistowskich katowni. Umiera w 1955 roku.

W 1983 roku, z inicjatywy düsseldorfskiej galerii Remmert und Barth został wydany album Schlegelkeller z przedmową Heinricha Manna.